Isabelle Faust, Anna Prohaska. Programma: György Kurtág, Kafka-Fragmenten. Serie Focus op Faust én Kurtág 100. Gehoord: 27 februari 2026, Muziekgebouw, Amsterdam. Door Michael Klier
‘Ik kan eigenlijk niet een verhaal vertellen…’ Op muziek gezet door de Hongaarse componist György Kurtág raken deze woorden als een oprechte bekentenis. Elk gezongen woord en het begeleidende akkoord is een eiland in een meer van tastbare stilte. Het virtuoos ingestoken muzikale gestotter verspreidt een gevoel van hopeloosheid en de beschreven faalangst zit er metersdik boven op. Deze meestertoonzetter betovert door zijn moedig experimenteren en zijn onopdringerige vakmanschap.
Franz Kafka
De zin komt uit de pen van niemand minder dan de uit Praag afkomstige schrijver Franz Kafka (1883-1924), een van de belangrijkste auteurs van de twintigste eeuw. Het woord kafkaësk of kafkaiaans is afgeleid van de ervaringen van de personages in zijn oeuvre. Wat hun overkomt is op raadselachtige wijze beangstigend, bedreigend en onontkoombaar. Zijn meest indrukwekkende novelle is voor mij zijn In de Strafkolonie. Hierin beschrijft Kafka een apparaat waarmee de tekst van elk oordeel op de rug van de veroordeelden ingegraveerd wordt.
György Kurtag
György Kurtag, die afgelopen week 100 is geworden, verbleef in de jaren 1957-1958 in Parijs. Aldaar herlas hij Kafka en raakte in de ban van zijn rake bespiegelingen. Vanaf dat moment verzamelde hij zinnen uit Kafka’s dagboeken, brieven en nagelaten teksten. Pas in 1985 en 1986 begon hij voorzichtig delen van zijn verzamelwoede op muziek te zetten. Voor de uiteindelijke compositie, zijn Kafka-Fragmenten op 24 voor sopraan en viool verwerkte hij veertig tekstsplinters tot een indrukwekkend geheel van iets meer dan een uur lengte.
Isabelle Faust en Anna Prohaska
Violiste Isabelle Faust heeft dit seizoen een eigen serie in het muziekgebouw. Na twee concerten met werken van Beethoven en Bach speelde zij afgelopen vrijdag samen met Anna Prohaska (sopraan) Kurtágs Kafka-Fragmenten. Het werk bestaat uit vier delen met in totaal veertig (zeer) korte en een klein aantal langere teksten. De twee solisten zijn perfect op elkaar ingespeeld. Ze hebben het stuk immers al zes jaar geleden in Berlijn op Cd gezet.
Theatrale avonturen
Klank is voor Kurtág evenzeer medium als inhoud. Zo begint de cyclus met Die Guten gehn im gleichen Schritt…, met twee rustig doorlopende viooltonen. Daarover zingt Prohaska Kafka’s woorden met nadruk op de vocalen die als een guirlande op en neer dansen: ‘Ohne von ihnen zu wissen, tanzen die andern um sie die Tänze der Zeit’). Hier is de Duitse tekst zeer goed verstaanbaar, maar in andere delen ook haast niet.
Bedwelmende virtuositeit
De twee topmusici dagen elkaar net zoveel uit als dat ze elkaar aanvullen. Beiden beheersen even virtuoos de conventionele speelwijzen als de uitdagende acrobatische hoogstandjes. Elk deel presenteren ze als een nieuw avontuur, zowel qua sfeer, ritme én volume. Hun samenspel heeft nog een extra uitdaging. Faust moet soms naar een instrument met een gewijzigde snaarstemming (scordatura) omwisselen. Deze viool hangt aan een lessenaar rechts van Prohaska, waarvoor Faust even moet omlopen.
Operadiva en duivelsvioliste
Prohaska en Faust musiceren met groot raffinement en finesse. Naar Prohaska’s wendbare maar altijd rake stem kan ik zelf in extreme registers urenlang luisteren. En dat geldt evenzo voor Fausts soms engelachtig impressionistische en dan weer beheerst rauwe vioolklanken. Extroverte podiumprésence versmelt met geschakeerde virtuositeit tot een overweldigende muziekervaring. Kurtágs muziek verrast, klaagt aan en maakt menselijk. Ze is vervuld van woede maar ook breekbaarheid.
Oriëntaals aandoend melisme
En toen speelde de viool heel even wat de sopraan zong, klinkend als een echo uit andere tijden. Met een Oriëntaals aandoend melisme eindigen de fragmenten sprookjesachtig op het woord ‘Schlangenpaar’.
Als toegiften hadden Faust en Prohaska twee bewerkingen meegebracht. Na Kurtágs Einige Sätze aus den Sudelbüchern Georg Christoph Lichtenbergs: Die Kuh eindigte deze wonderbaarlijk mooie concertavond met Searching for lambs uit 5 English Folk Songs van Vaughan Williams.
Foto’s: Marco Borggreve
De recensie verschijnt ook op https://denieuwemuze.nl/category/recensies/