Ensemble Klang, Solistenensemble Kaleidoskop. Solist: Keir Neuringer, saxofoon, spoken word. Programma: Heiner Goebbels, Walden. Gehoord: 8 januari 2026, Muziekgebouw, Amsterdam. Door Michael Klier
Bepaalde geluiden vergeet je nooit. Ze roepen talloze associaties op en blijven je intrigeren. Mij gebeurde dat toen ik in de vroege jaren 90 voor het eerst de muziek van Heiner Goebbels speelde. Voor één van zijn stukken (La Jalousie) gebruikte hij het geluid van damesschoenen met hoge hakken op straat. Goebbels had deze met een Datrecorder in Parijs opgenomen op jacht naar materiaal voor zijn composities. In een fractie van een seconde werd hij bij het horen van de ritmische stappen gegrepen en liep met zijn microfoon achter de statige dame in bontjas aan.
Heiner Goebbels
Ook hebben de meeste stukken van Goebbels een sterk visuele component. Zo ook Walden (1998), geïnspireerd op de gelijknamige roman van de 19e-eeuwse essayist en natuuronderzoeker Thoreau. Deze beschrijft in 1854 zijn twee jaar lang durende retraite in een zelfgebouwd huisje aan Walden Pond, gelegen in de buurt van Concord in Massachusetts. Goebbels bracht 150 jaar later de intentie van de tekst tot leven door citaten uit dit boek samen te laten smelten met zijn (deels geïmproviseerde) bedwelmende muziek en een speciaal lichtontwerp (Marc Thein).
Ensemble Klang
Tien jaar na de première van de oorspronkelijke orkestversie van Walden maakte Pete Harden voor Ensemble Klang een ensembleversie. De vaste bezetting van Ensemble Klang – saxofoons, trombone, gitaar en percussie werd aangevuld met Solistenensemble Kaleidoskop, een strijkersensemble uit Duitsland en de stem en saxofoon van Keir Neuringer (Irreversible Entanglements). Goebbels was meteen enthousiast en nam ook nu weer de regie voor zijn rekening.
Henry David Thoreau
Thoreau was ook voor John Cage een belangrijke inspiratiebron: “Thoreau was een groot musicus, niet omdat hij fluit speelde, maar omdat hij niet naar Boston hoefde te gaan om een symfonieorkest te horen….. Zijn ontvankelijkheid voor de geluiden van de natuur was waarschijnlijk groter dan die van de meeste uitvoerende musici…” Solist Neuringer opende gisteravond in het Muziekgebouw het stuk op zijn saxofoon. Daarna las hij steeds weer passages uit de tekst. Tussendoor bouwde hij aan zijn instrumentarium en hamerde om de buurt met percussionist Joey Marijs op houten blokken. Maar vooral imiteerde hij op onnavolgbare wijze vogelstemmen. Zo werd hij in de ogen van het publiek langzaam Thoreau.
Steel cello
Walden is opgedragen aan de schilder, beeldhouwer en muzikant Bob Rutman (1931-2021), die de solopartij tijdens de première voor zijn rekening nam. Hij ontwierp een aantal speciaal gebouwde instrumenten, waaronder een enorme stalen cello en boogklokken. Naast samplers, keyboards, elektrische gitaren, cymbalon, en didgeridoo, worden ook verschillende door Fred Frith ontwikkelde tafelgitaren gebruikt. Maar het meest indrukwekkend zijn de onwaarschijnlijke geluiden die Neuringer tevoorschijn tovert uit een klein houten plankje.
Levendig klanklandschap
Goebbels speelt in Walden met muzikaal materiaal uit verschillende periodes van avant-garde en popmuziek, zowel herkenbaar als willekeurig en inwisselbaar. Een begeleidende gitaarfrase uit de jaren 60, een orgelgeluid uit de jaren 70, een distortion uit de jaren 80 of een ritme uit de jaren 90. De musici waren gedurende het concert voortdurend in beweging, speelden op verschillende posities en kwamen het podium op en af. Daarnaast zorgde het adembenemende lichtplan voor steeds nieuwe kleurrijke sferen. Al deze ingrediënten gaven ruimte voor buitengewone associaties.
Zo kreeg ik het verrijkende gevoel van thuiskomen in mijn eigen muzikale herinneringen.
Geluidsruimte
“Walden is geen conventioneel muziektheater, maar een geluidsruimte waarin tekst, geluid en ruimte in een open relatie met elkaar staan. Het gaat niet om een verhaal, maar om een akoestische ervaring van tijd.” schrijft Goebbels. “Thoreau’s idee van bewust leven en jezelf terugtrekken is voor mij een uitgangspunt, maar ook een aanleiding om kritisch na te denken over deze houding – vooral in een wereld die wordt gekenmerkt door technologie en versnelling.”
Foto’s: Michel Mees, Von Schorle
De recensie verschijnt ook op https://denieuwemuze.nl/category/recensies/