Residentie Orkest o.l.v. Elena Schwarz. Solisten: Mary Bevan, sopraan, Helen Charlson, mezzosopraan, Roderick Williams, bariton. Michel van der Aa: Theory of Flames, filmopera in vijf scènes (première). Opera Forward Festival. Gehoord: 6 maart 2026, Nationale Opera, Amsterdam. Door Michael Klier
Bijna iedereen kent wel een complotdenker? Een keurige kennis of vriend die je opeens serieus benadert met lange mails waarin zij/hij je erop wijst hoe de werkelijkheid echt in elkaar zit. ‘We worden voortdurend gemanipuleerd. Hier heb ik het bewijs!’ Op elke tegenworp wordt de reactie feller. Totdat je stopt met reageren omdat er geen discussie mogelijk is. Meestal is dat ook het einde van het gemeenschappelijk contact.
Première
Ook componist Michel van der Aa zag dit gebeuren. En besloot vervolgens dit ontvreemdingsproces te thematiseren in zijn gloednieuwe filmopera Theory of Flames. Deze ging afgelopen vrijdag op het opera forward festival in Amsterdam in première. Van der Aa: ‘We zijn in een tijd beland waarin ‘waarheid’ niet langer aan feiten wordt getoetst, maar feiten worden afgemeten aan het eigen wereldbeeld.’ Hij vroeg zich af hoe wij mensen ons tot elkaar kunnen verhouden als we niet meer in dezelfde feiten geloven?
Filmopera over complottheorieën
Theory of Flames is al de vierde opera die multimediaspecialist Van der Aa maakt voor De Nederlandse Opera. De hypermoderne partituur is gecomponeerd voor drie zangers op het podium, een film met één zanger, koor en twaalf acteurs, live kamerorkest en soundtrack. De opera begint met de typische openingssequens van een bioscoopfilm. Je zit dus in de opera naar een groot beeldscherm te kijken en je hoort betoverende filmmuziek uit de speakers.
Extreem spannend verhaal
De live cast bestaat uit drie sublieme zangers: Mary Bevan (Neola), Helen Charlston (Marianne) en Roderick Williams (Josh). Neola regisseert een film waarin haar levenspartner Marianne de hoofdrol speelt. Josh is de cameraman. In vijf scenes ontvouwt zich een extreem spannend verhaal (het libretto is eveneens van Van der Aa). Neola raakt er steeds meer van overtuigd op het spoor te zijn van een groot complot. Ze raakt in de ban van het vermeende noodlot van de wetenschapper (Julia Bullock, alleen op film).
Soundtrack plus live muziek
De grote blokken waaruit aan het begin het bioscoopscherm bestond, worden bij opkomst van de zangers uit elkaar gerukt. Vanaf dat moment begint ook het Residentie Orkest onder leiding van dirigente Elena Schwarz welluidend te spelen. Het publiek ziet de (vooraf opgenomen) film nu niet meer als een geheel, maar verdeeld op verschillende deelschermen. Iets later verschijnen ook de door Josh live opgenomen beelden op het scherm, perfect passend gemonteerd in de film. Het visuele verhaal wordt dus steeds gelaagder.
Onzekerheid
Van der Aa: ‘De video fungeert als een verlengstuk van het operadecor en vervaagt de grens tussen film en toneel. Daarmee wil ik momenten creëren waarop het publiek niet meer zeker weet waar het nu precies naar kijkt.” Je ziet en hoort in de film het koor van de Nederlandse opera (vanuit de speakers). En er is de soundtrack met zijn geluiden en elektronische muziek. Het vraagt veel van eenieders concentratie om te kunnen blijven volgen wat er echt live gebeurt en wat niet. Dat maakt het juist fascinerend.
Coördinatie zangers orkest
En ook zangers zingen perfect samen met het koor in de film. Je vraagt je af hoe het kan? In de orkestbak zit een technicus-muzikant die de dirigent volgt. Hij bedient een laptop op de slag van de dirigent. Een computer (AI) rekent in real time uit hoe de elektronica binnen de maat getimed moet worden, op basis van het tempo dat de dirigent aangeeft. De muziek op de film is daardoor spatgelijk aan het spel van de musici in het orkest. Ongelofelijk.
Muziek
Van der Aa beschrijft zichzelf als muzikale omnivoor: ‘Ik vind niks mooier dan in Purcell – of in Monteverdi of Bach – iemand een aria te horen zingen.’ En zo schrijft hij voor de zangers aangrijpende zanglijnen die het verlangen, verdriet en verlies volledig invoelbaar maken. Maar de muziek blijft net zo vloeibaar als het beeld. Neem de verwarring die ontstaat als een technicus uit de film opeens op het toneel verschijnt en uit het beeld lijkt te zijn gelopen. Zo zingt Bevan op het podium een duet met Bullock op het scherm.
Werkelijkheid versus fictie
Van der Aa’s multimedia-meesterwerk laat je geteisterd achter. We leven in een tijd waardoor steeds werkelijkheidsgetrouwere AI gegenereerde muziek en teksten de wereld overspoelen. Het is belangrijker dan ooit om alert te blijven en goed te blijven kijken en luisteren.
Theory of Flames houdt ons een spiegel voor, maar maakt ook weerbaar.
Foto’s: Marco Borggreve
De recensie verschijnt ook op https://denieuwemuze.nl/category/recensies/